MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Erectiele disfunctie

Erectiele disfunctie (impotentie) is het onvermogen om een erectie te krijgen of te handhaven.

Elke man heeft wel eens moeite om een erectie te krijgen; dit is normaal. Er is sprake van erectiele disfunctie wanneer het probleem zich vaak of voortdurend voordoet.

Erectiele disfunctie kan variëren van licht tot ernstig. Een man met een lichte mate van erectiele disfunctie kan soms een volledige erectie krijgen, maar het komt vaker voor dat hij een erectie krijgt die ontoereikend is voor penetratie. Vaak kan hij in het geheel niet in staat zijn om een erectie te krijgen. Een man met ernstige erectiele disfunctie is zelden in staat om een erectie te krijgen.

Erectiele disfunctie komt vaker voor naarmate mannen ouder worden, maar vormt geen onderdeel van het normale verouderingsproces. Ongeveer de helft van alle mannen van 65 jaar en driekwart van alle mannen van 80 jaar lijden aan erectiele disfunctie.

Oorzaken

Om een erectie te krijgen, moet de bloedtoevoer naar de penis voldoende en de bloedafvoer vertraagd zijn (zie Mannelijke geslachtsorganen: Functie). Aandoeningen waardoor de slagaders vernauwen en de bloedtoevoer afneemt (zoals atherosclerose, diabetes of een bloedstolsel) of een ingreep aan de bloedvaten kunnen erectiele disfunctie veroorzaken. Ook wordt het bloed door afwijkingen in de aders van de penis soms zo snel teruggevoerd naar het lichaam dat erecties niet kunnen worden gehandhaafd, terwijl de bloedtoevoer toch voldoende is.

Neurologische beschadiging is een andere mogelijke oorzaak van erectiele disfunctie. Beschadiging van de zenuwen die van of naar de penis lopen, leidt tot erectiele disfunctie. Een dergelijke beschadiging kan het gevolg zijn van een operatieve ingreep (meestal aan de prostaat), aandoeningen van het ruggenmerg, diabetes, multipele sclerose, perifere zenuwstoornissen, CVA, alcohol en drugs.

In sommige gevallen zijn hormonale stoornissen (bijvoorbeeld een abnormaal lage testosteronspiegel) de oorzaak van erectiele disfunctie. Daarnaast kunnen factoren die het energiepeil van de man verlagen (zoals ziekte, vermoeidheid en stress) het krijgen van een erectie bemoeilijken.

Veel geneesmiddelen kunnen het vermogen om een erectie te krijgen aantasten, met name bij oudere mannen. Geneesmiddelen die veelvuldig tot erectiele disfunctie leiden, zijn onder meer antihypertensiva, antidepressiva, sommige kalmerende middelen, cimetidine Handelsnaam
Tagamet
, digoxine Handelsnaam
Lanoxin
, lithium en antipsychotica.

Psychische factoren (zoals depressie, prestatieangst, schuldgevoel, angst voor intimiteit en twijfel over de seksuele geaardheid) kunnen het vermogen om een erectie te krijgen aantasten. Psychische oorzaken komen vaker voor bij jongere mannen. Nieuwe, stressvolle situaties, zoals een andere seksuele partner of problemen met relaties of op het werk, kunnen hier ook toe bijdragen.

Psychische oorzaken van seksuele disfunctie

  • boosheid ten opzichte van een partner
  • angsten
  • depressie
  • verveeldheid ten opzichte van partner
  • angst voor zwangerschap, voor afhankelijkheid van een ander of om de controle te verliezen
  • gevoelens van afstandelijkheid ten opzichte van seksuele activiteiten of van de partner
  • schuldgevoelens
  • remmingen of onwetendheid op het gebied van seksueel gedrag
  • prestatieangst (bezorgdheid om prestatie tijdens geslachtsgemeenschap)
  • vroegere traumatische seksuele ervaringen (bijvoorbeeld verkrachting, incest, seksueel misbruik of eerdere seksuele disfunctie)

Symptomen

De geslachtsdrift (libido) neemt vaak af bij mannen met erectiele disfunctie, hoewel bij sommige mannen een normaal libido gehandhaafd blijft. Of het libido nu verandert of niet, mannen met erectiele disfunctie hebben problemen met de geslachtsgemeenschap. Dat komt ofwel doordat de opgerichte penis niet voldoende stijf, lang of opgericht is voor penetratie, ofwel doordat de erectie niet kan worden gehandhaafd. Sommige mannen hebben nooit meer een erectie in hun slaap of bij het wakker worden. Anderen kunnen soms nog een sterke erectie krijgen, maar zijn op andere momenten niet in staat om een erectie te krijgen of te handhaven.

Wanneer de testosteronspiegels laag zijn, zal dit vaker leiden tot een afname van het libido dan tot erectiele disfunctie. Lage testosteronspiegels kunnen een geleidelijke ontwikkeling van tal van symptomen veroorzaken, waaronder vergroting van de borsten (gynaecomastie (zie Mannelijke geslachtsorganen:FunctieKader)) een hoger stemgeluid, krimping van de zaadballen (testes) en verlies van schaamhaar. Een lage testosteronspiegel kan daarnaast nog leiden tot afname van de botmassa, verlies van energie en van spiermassa.

Diagnose

Voor een diagnose van erectiele disfunctie voert een arts een algemeen lichamelijk onderzoek uit en onderzoekt hij de geslachtsdelen van de patiënt. Ook beoordeelt de arts soms het functioneren van de zenuwen en bloedvaten die de geslachtsdelen voeden. Door meting van de bloeddruk in de benen kan een probleem worden ontdekt met de slagaders in het bekken en de lies die de bloedtoevoer naar de penis verzorgen. Onderzoek van de endeldarm van de man kan een probleem aan het licht brengen met de zenuwvoorziening van de penis.

Er wordt bloed afgenomen om de testosteronspiegel te bepalen. Bepaalde bloedonderzoeken kunnen ziekten helpen vaststellen die tijdelijke of blijvende erectiele disfunctie kunnen veroorzaken. Zo kan een bloedonderzoek diabetes aan het licht brengen (waardoor blijvende erectiele disfunctie kan ontstaan) of van een infectie (waardoor tijdelijke erectiele disfunctie kan ontstaan).

Als er een probleem met de slagaders of aders wordt vermoed, kunnen er specifiekere tests worden uitgevoerd. Met echografie kan een vernauwing of afsluiting binnen de slagaders van de penis worden aangetoond.

Behandeling

Soms kiezen de man en zijn partner ervoor om de erectiele disfunctie niet te laten behandelen. In hun behoefte aan intimiteit en bevrediging wordt dan voorzien door lichamelijk contact zonder erectie.

In sommige gevallen kan het stopzetten van een bepaald geneesmiddel de erecties verbeteren.

Patiënten die wel een behandeling wensen, hebben keuze uit een groot aantal opties.

Medicamenteuze behandeling: er worden tal van geneesmiddelen gebruikt bij de behandeling van erectiele disfunctie. De meeste ervan verhogen de bloedtoevoer naar de penis. De meeste van deze middelen worden via de mond ingenomen, maar sommige kunnen lokaal worden toegediend, door injectie of inbrengen in de penis.

Sildenafil Handelsnaam
Viagra
is het meest gebruikte geneesmiddel bij erectiele disfunctie. Sildenafil Handelsnaam
Viagra
, dat via de mond wordt ingenomen, verhoogt de frequentie en stijfheid van erecties binnen 30 tot 60 minuten, waarbij de erecties ongeveer 10 tot 30 minuten aanhouden. Het middel werkt alleen wanneer de man seksueel opgewonden is. Bijwerkingen van sildenafil Handelsnaam
Viagra
zijn hoofdpijn, opvliegers, loopneus, maagklachten en gezichtsproblemen. Ernstiger bijwerkingen, waaronder een gevaarlijk lage bloeddruk, kunnen ontstaan wanneer sildenafil Handelsnaam
Viagra
in combinatie met bepaalde andere geneesmiddelen wordt gebruikt (zoals nitroglycerine Handelsnaam
Nitrolingual
of amylnitriet). Daarom mag een man sildenafil Handelsnaam
Viagra
niet gelijktijdig met geneesmiddelen als nitroglycerine Handelsnaam
Nitrolingual
gebruiken. Inmiddels zijn er ook andere middelen verkrijgbaar, zoals apomorfinehydrochloride (lost op onder de tong).

Andere orale geneesmiddelen die zijn gebruikt bij de behandeling van erectiele disfunctie, zijn fentolamine Handelsnaam
Regitine
, yohimbine en testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
. Fentolamine Handelsnaam
Regitine
wordt soms bij erectiele disfunctie voorgeschreven, maar is minder effectief dan sildenafil Handelsnaam
Viagra
. Yohimbine wordt soms gebruikt bij erectiele disfunctie met een psychische oorzaak, maar kan bijwerkingen veroorzaken (waaronder angsten, bevingen, snelle hartslag en verhoogde bloeddruk) en is slechts minimaal effectief.

Geneesmiddelen die in de penis worden geïnjecteerd of ingebracht, verwijden de slagaders die de penis van bloed voorzien. Patiënten die geen orale geneesmiddelen tolereren, kunnen vaak met deze geneesmiddelen worden behandeld.

Alprostadil Handelsnaam
Caverject
Muse
in de vorm van een staafje kan via de plasbuis in de penis worden ingebracht, waarna het oplost. Wanneer alleen alprostadil Handelsnaam
Caverject
Muse
wordt gebruikt, kan dit tot een erectie leiden. Het middel is echter effectiever wanneer het met andere behandelwijzen wordt gecombineerd, zoals een penisring. Alprostadil Handelsnaam
Caverject
Muse
kan leiden tot een licht gevoel in het hoofd, een branderig gevoel van de penis of soms tot een lang aanhoudende, pijnlijke erectie (priapisme (zie Afwijkingen van penis en zaadballen: Priapisme)). Vanwege deze soms optredende ernstige bijwerkingen neemt een patiënt zijn eerste dosis meestal in onder controle van een arts.

Een man kan ook een erectie opwekken door geneesmiddelen in de schacht van zijn penis te injecteren (zoals alprostadil Handelsnaam
Caverject
Muse
alleen of een combinatie van alprostadil Handelsnaam
Caverject
Muse
, papaverine Handelsnaam
Papaverine
Androskat
en fentolamine Handelsnaam
Regitine
). Een injectie is een van de effectiefste manieren om een erectie te krijgen. Toediening van een injectie in de eigen penis staat veel mannen echter tegen. Ook kan de injectie priapisme veroorzaken en kunnen herhaalde injecties uiteindelijk tot littekenweefsel leiden.

Testosteronsuppletietherapie kan zinvol zijn bij een man bij wie een abnormaal lage testosteronspiegel de oorzaak vormt van erectiele disfunctie. In tegenstelling tot andere geneesmiddelen, die de bloedtoevoer naar de penis vergroten, corrigeert testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
een hormoontekort. Testosteron Handelsnaam
Andriol
Testoderm
Testoviron
kan in diverse vormen worden toegediend, zoals pillen, pleisters, plaatselijk op te brengen crèmes en injecties. Bijwerkingen zijn onder meer leverfunctiestoornis, verhoogd aantal rode bloedcellen, toegenomen risico van CVA en prostaatvergroting. (zie Mannelijke geslachtsorganen:StructuurIllustraties)

Afbinding (penisringen) en vacuümpompen: de meeste mannen met erectiele disfunctie kunnen met een penisring, al dan niet met een vacuümpomp, een erectie krijgen. Deze hulpmiddelen behoren tot de goedkoopste behandelmethoden van erectiele disfunctie en bieden de mogelijkheid om de bijwerkingen van geneesmiddelen te vermijden. Deze middelen kunnen echter hevige bloeduitstortingen veroorzaken bij mannen die anticoagulantia (antistollingsmiddelen) gebruiken en bij mannen met een stollingsstoornis. Penisringen mogen niet langer dan 30 minuten worden gebruikt.

Penisringen (zoals banden en ringen van metaal, rubber of leer) worden aan de basis van de penis aangebracht om de bloedafvoer te vertragen. Deze medisch ontworpen apparaten zijn op doktersrecept verkrijgbaar in een apotheek, maar in winkels die seksartikelen verkopen, zijn goedkope versies (vaak cockring genoemd) te koop.

Een penisring alleen kan bij een man met lichte erectiele disfunctie een erectie produceren, met name wanneer het handhaven van de erectie het probleem vormt. Een penisring kan ook in combinatie met een vacuümpomp worden gebruikt. Een penisring kan soms pijn veroorzaken of de ejaculatie belemmeren.

Een vacuümpomp bestaat uit een holle cilinder en een afzuigapparaat en past over de penis, waardoor een onderdruk wordt gecreëerd. Door de onderdruk in de cilinder wordt bloed de penis in gezogen en ontstaat er een erectie. Zodra er een erectie is bereikt, wordt een penisring aangebracht zodat er geen bloed uit de penis wegstroomt.

Operatieve ingreep: wanneer erectiele disfunctie niet op andere behandelingen reageert, kan er operatief een erectiestimulerend apparaat (prothese) in de penis worden geïmplanteerd.

Er zijn diverse typen prothesen beschikbaar. Een type bestaat uit stevige staafjes die in de penis worden ingebracht en een blijvend stijve penis veroorzaken. Een andere prothese is een opblaasbare ballon die in de penis wordt geïmplanteerd; voordat geslachtsgemeenschap plaatsvindt, blaast de man de ballon op met een kleine pomp (die soms deel uitmaakt van de prothese). Voor chirurgische implantatie van een penisprothese is een ziekenhuisopname van minstens 3 dagen noodzakelijk en een herstelperiode van 6 weken voor er geslachtsgemeenschap mag plaatsvinden.

Psychotherapie: enkele vormen van psychotherapie (waaronder gedragsmodificerende technieken als de sensate focus-techniek (zie Seksuele disfunctie:OrgasmestoornisKader) kunnen de geestelijke en emotionele factoren verbeteren die bijdragen tot erectiele disfunctie. Psychotherapie kan zelfs helpen wanneer erectiele disfunctie een lichamelijke oorzaak heeft, aangezien psychische factoren het probleem vaak verergeren.

Op basis van de specifieke psychische oorzaak van erectiele disfunctie wordt een bepaalde therapie gekozen. Als de patiënt bijvoorbeeld aan een depressie lijdt, kunnen psychotherapie of antidepressiva helpen bij erectiele disfunctie. Soms kan door psychotherapie de angst over de seksuele prestatie worden verminderd bij mannen met erectiele disfunctie, ongeacht de oorzaak. Het kan lang duren voordat er verbetering optreedt en vaak zijn er talloze sessies nodig. Een patiënt, en vaak ook zijn partner, moet sterk gemotiveerd zijn om psychotherapie te laten slagen.

Er bestaan diverse volksmiddeltjes tegen erectiele disfunctie, maar van geen enkel middel is de werking bewezen.

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Introductie

Volgende: Retrograde ejaculatie

Illustraties
Tabellen
Disclaimer