MERCK MANUAL MEDISCH HANDBOEK
Tips voor betere resultaten
ABCDEFGHI
JKLMNOPQR
STUVWXYZ

Sectie

Hoofdstuk

Onderwerp

Tetanus

Tetanus (kaakklem) is een ziekte waarbij een toxine wordt geproduceerd door de anaërobe bacterie Clostridium tetanidie ernstige spierspasmen veroorzaakt.

Hoewel de ziekte in ons land zeldzaam is, komt tetanus nog in grote delen van de wereld voor, vooral in ontwikkelingslanden. Wereldwijd overlijden elk jaar 50.000 mensen aan tetanus.

Sporen van Clostridium tetanikunnen jarenlang in aarde en dierlijke uitwerpselen overleven. Als tetanussporen eenmaal een menselijk lichaam zijn binnengedrongen, meestal door een wond, beginnen ze zich te vermeerderen (ontkiemen). Alleen ontkiemende tetanusbacteriën produceren toxinen. Het toxine, en niet de bacterie zelf, veroorzaakt de ziekte.

Tetanus ontstaat soms vanuit snijwonden die zijn veroorzaakt door vuile, roestige voorwerpen of vanuit diepe doorborende wonden, ontstaan door bijvoorbeeld op een spijker te trappen. De infectie kan ook vanuit schone oppervlakkige (schaaf)wonden ontstaan. Patiënten met brand- of operatiewonden en gebruikers van intraveneuze drugs hebben het grootste risico van tetanus. Na een bevalling kan bij de moeder tetanusinfectie van de baarmoeder en bij de pasgeborene van de navelstomp (tetanus neonatorum) optreden. In ontwikkelingslanden is het risico hiervan aanzienlijk.

Symptomen

De symptomen verschijnen meestal 5 tot 10 dagen na infectie, maar ze kunnen ook al 2 dagen of pas 50 dagen na infectie optreden. Het meest voorkomende symptoom is kaakstijfheid, vandaar de naam ‘kaakklem'. Andere symptomen zijn onder meer rusteloosheid, slikproblemen, prikkelbaarheid, hoofdpijn, koorts, keelpijn, rillingen, spierspasmen en ‑stijfheid in nek, armen en benen. Naarmate de ziekte verergert, kan een patiënt problemen krijgen met het openen van de kaak (kaakspasme, trismus). Kramp in de gezichtspieren veroorzaakt een gezichtsuitdrukking met een bevroren glimlach en opgetrokken wenkbrauwen (risus sardonicus). Stijfheid of kramp van buik-, nek- en rugspieren kunnen een kenmerkende houding veroorzaken waarbij het hoofd en de hielen achterwaarts worden getrokken en het lichaam met een holle rug naar voren wordt gebogen (opisthotonus). Spasmen van de sluitspieren in de onderbuik kunnen leiden tot obstipatie en urineretentie.

Kleine incidenten, zoals lawaai, tocht of verplaatsing van het bed, kunnen pijnlijke spierkrampen en hevige transpiratie opwekken. Bij spasmen van het gehele lichaam kan een patiënt niet spreken of schreeuwen door de stijve borstspieren of keelspasmen. In deze toestand kan ook niet normaal worden geademd, waardoor zuurstofgebrek of dood door verstikking ontstaat.

Tetanuskrampen kunnen ook beperkt blijven tot een groep spieren dicht bij de wond. Dergelijke gelokaliseerde tetanus kan weken aanhouden.

Diagnose en prognose

Tetanus wordt vermoed wanneer spierstijfheid of een spasme optreedt bij iemand die een verwonding heeft opgelopen. Hoewel Clostridium tetanisoms kan worden gekweekt uit een uitstrijk van een wond, sluiten negatieve kweekresultaten tetanus niet altijd uit.

Het sterftepercentage als gevolg van tetanus is wereldwijd 50%. Overlijden komt het vaakst voor bij zeer jonge kinderen, hoogbejaarden en gebruikers van intraveneuze drugs. De prognose is slecht als de symptomen snel verergeren of als er laat met de behandeling wordt begonnen.

Preventie

Preventie van tetanus is veel beter dan tetanus behandelen als het eenmaal is ontstaan. Tetanus ontwikkelt zich zelden bij iemand die volledig is gevaccineerd (drie of meer injecties). Het tetanusvaccin stimuleert het lichaam vooral om het toxine en niet zozeer de bacterie zelf onschadelijk te maken. Kinderen worden gevaccineerd met een gecombineerd vaccin tegen difterie, kinkhoest, tetanus en polio (het DKTP-vaccin).

De richtlijnen voor vaccinatie van mensen die zich verwonden zijn complex: in het algemeen hebben mensen die in de tien voorafgaande jaren een tetanusbooster hebben gehad, geen verdere vaccinatie nodig. Iemand die nooit of niet volledig is gevaccineerd, krijgt een injectie tetanusimmunoglobulinen en de eerste van drie vaccinaties.

De andere preventieve maatregel is onmiddellijke, grondige reiniging van wonden (vooral diepe steekwonden), omdat vuil en dood weefsel de groei van Clostridium tetanibevorderen. Het kan nodig zijn lichaamsvreemd materiaal en beschadigd weefsel chirurgisch te verwijderen.

Behandeling

Als eenmaal symptomen van tetanus optreden, wordt de patiënt in het ziekenhuis opgenomen in een kamer apart. Antibiotica (bijvoorbeeld metronidazol Handelsnaam
Flagyl
Elyzol
Metrogel
Rozex
, penicilline of tetracycline Handelsnaam
Tetracycline
) worden gegeven om de bacteriën te doden en verdere productie van toxine te voorkomen. Antibiotica hebben echter geen effect op reeds geproduceerd toxine. Tetanusimmunoglobulinen worden gegeven om het toxine te neutraliseren. Andere geneesmiddelen kunnen worden gegeven om te zorgen voor kalmering, spierontspanning en pijnverlichting, om epileptische aanvallen te voorkomen en om de bloeddruk en de hartfrequentie onder controle te houden.

Voor patiënten met matig ernstige tot ernstige infectie kan kunstmatige beademing nodig zijn. Omdat patiënten met tetanus moeilijk slikken, wordt voeding intraveneus of via een maagsonde toegediend.

Bij veel andere ziekten (zoals waterpokken) is iemand immuun voor verdere aanvallen van de ziekte. Mensen die een tetanusinfectie overleven, zijn echter niet immuun voor tetanus. Na herstel moet de patiënt dan ook de volledige reeks vaccinaties toegediend krijgen.

WIE HEEFT EEN TETANUSBOOSTER NODIG?
 

kleine, schone wonden

diepe of vuile wonden1

aantal eerdere vaccinaties

T2

tetanusimmuno-globuline

T

tetanusimmuno-globuline

onzeker of minder dan 3

ja

nee

ja

ja

3 of meer

ja, indien het langer dan 10 jaar geleden is dat de laatste dosis werd ontvangen

nee

ja, indien het langer dan 5 jaar geleden is dat de laatste dosis werd ontvangen

nee

Laatste volledige inspectie/herziening februari 2003

Naar boven

Vorige: Streptokokkeninfecties

Volgende: Toxischeshocksyndroom

Illustraties
Tabellen
Disclaimer